लहान मुलात दंग मी.........

परवा एका शाळेत गेले होते. guest lecturer म्हणून मी तिथे बर्याचदा ओरिगामी शिकवली आहे. अचानक एक मुलगा एक पक्षी घेऊन माझ्याकडे आला...ओरिगामी मध्ये बनवलेला पक्षी होता तो. अनेकदा शिकवून त्याला तो जमला नव्हता. आज तो खूप खुश दिसत होता. अर्थातच मला भेट म्हणून तो पक्षी द्यायला पळत पळत आला. पक्षी तसा साधा सोपा. पण रंग, घड्यांचे नियम सांभाळून केलेला पक्षी मला विशेष भावला. त्याच्या वर्गात गेले. तर तसे अनेक पक्षी विविध रंगात बनवून कमी अधिक उंचीच्या दोऱ्यानेभिंतीला टांगले होते. त्याची "रचना" फारच सुंदर केली होती. मला बरेच उशिरा समजले कि या मुलाला बोलता, ऐकता येत नाही. या ओरिगामी च्या दुनियेतून बाहेर यायलाच तो तयार नाही तो उत्तम चित्रकारही आहे.त्याची "कल्पनाशक्ती हीच त्याची ओळख आहे. जी ओरिगामी मध्ये देखील महत्वाची आहे. त्याची "हाताची बोटे "कलात्मकरित्या चालतात.त्यामुळे तो ओरिगामी, painting मध्ये जास्त रमतो. त्यातून बाहेरच येत नाही अशी त्याच्या आई ची तक्रार पण माझ्या कानावर आली. पण त्या तक्रारीमध्ये त्या आईच्या डोळ्यात आनंद होता. तक्रारीमधील "गोडवा , आनंद " मी प्रथमच अनुभवला.एक्कड्या बोलता ऐकता न येणाऱ्या मुलाला इतर मुले जवळ करत नाहीत परंतु कलामाध्यमाने आज तो इतर मुलांच्या वरचे स्थान मिळवतो.याला कारण होते ते म्हणजे योग्य वेळी मिळालेली रंगेबिरंगी कलेची दिशा!! ज्यामुळे तो पूर्वीसारखा आता उदास नसतो तर इतरांपेक्षा जास्त आनंदी आणि आत्मविश्वास बाळगून असतो. सुंदर रचनांनी सुखावून टाकणारी ओरिगामी माझ्या मनालाही तितकीच भुरळ पडून जात होती.
सुरुवातीला कित्तीदा तरी लहान मुले चुकतात. काहीवेळा मलाच विसरायला होते कि मी आता काय शिकवत होते ते! (हाहाह). पण शिकावाण्याटला आनंद वेगळाच मिळून जातो. इवल्या इवल्या हातानी ही मोडेल्स बनवताना त्या मुलांच्या डोक्यात काय विचार येत असतील? logically काय घडत असेल नेमके आसे कितीतरी प्रश्न मनात येतात? ओरिगामी मधील छोट्यात छोटी रचना जमली तर लहान मुलेच काय मोठी मोठी माणसे पण किती खुश होतात. कारण काहीही म्हटले तरी "वेगळेपणा" हा निसर्गाचा नियम असल्याने. तो प्रत्येक सुज्ञ व्यक्तीला हवाहवासाच वाटतो.
अनिल अवचटांनी तर या गोष्टीचा आनंद कितीदा घेतला असेल असे म्हणून मला त्यांचा तितकाच हेवादेखील वाटतो. "लहान मूल" या विषयावर मी तितकासा विचार आत्तापर्यंत केला नव्हता हे प्रामाणिकपणे मी कबूल करते . पण ओरिगामी निमित्त यावर विचार करायलाच हवा.त्यांची मानसिकता, बौद्धिक क्षमता,मूड यावर खूप अवलंबून असावे. मला वाटते, ओरिगामी ही शास्त्रीय संगीतासारखी असते. म्हणजेच नियमांनी बांधलेली असते. या नियमांचे पालन करणे पुन्हा पुन्हा त्यांच्या मनावर ठसावण्याचे मी शक्य तितके प्रयत्न करते.अनेक मुले ते follow देखील करतात. त्या शिस्तीचा तितकाच "अभिमानही वाटू लागतो त्यांना. कलेला एक प्रकारे "शिस्त" मिळू शकली तर छानच कि! एका कलेत शिस्त पाळायची त्यांना सवय लागली तर ती सगळीकडेच उपयोगी पडेल. त्यांना शाळेत शिकवले जाणारे craft ही ओरिगामी नाही. तर ओरिगामी ही अजून अधिक नियमांना घट्ट धरून आहे. ठराविक चौकटी मध्ये बांधील आहे. कात्रीचा वापर नसल्याने "डोक्याने" ओरिगामी करावी लागते. असे म्हणायला काय हरकत आहे!! मी असेच म्हणेन...!

ओरिगामी.......एक गंमतशीर तर्कशास्त्र.

एका कागदाला फक्त घड्या घालत आकार घेणारी कला. पण मला हे सांगताना विशेष आनंद होतो कि या ओरिगामीमध्ये अगदी सोपे सोपे प्राणी पक्षी बनवताना देखील आपल्या काळात नकळत "तर्कसंगतीचा"उपयोग मोठ्या खुबीने केला जातो.origami science ही संकल्पना हजारो वर्षांपूर्वी जेवा जन्माला आली. तेवा जपान मधील कलाकारांची तर्काशास्त्रावरील पकड यामध्ये प्रकर्षाने जाणवते.जपान मधील कलाकार गणित आणि तर्कशास्त्र वर विशेष भर देणारे होते. त्यांनी ओरिगामी ला असे वळण दिले कि ज्यातून ठराविक प्रकारची ओरिगामी ही फक्त मनोरंजन देणारी कला न राहता त्यातून मुलांचा IQ चांगला होईल.geography, design science,architectural angels या गोष्टी त्यांच्याही नकळत उत्तम होऊन जातील.

समजा आपण ८ घड्यांचा सर्वात सोपा पक्षी करत आहोत. तर प्रथम रुमालाची घडी घातली जाते आणि त्यानंतर ८ व्या घडीला पक्षी पूर्ण तयार होतो परंतु ५ व्या घडी पासून ८ वी घडी पर्यंत मोडेल पूर्ण करण्याच्या पायरी पर्यंत नेमकी घडी बसावी यासाठी जो विचार केला जातो तेच ओरिगामी मधील तर्कशास्त्र होय. कारण एक विशिष्ठ घडी घातल्यावर पुढे काय होणार आहे याचा जसा जसा अंदाज बांधता यायला लागतो तसा तसा ओरिगामीचा तर्कसंगत विचार केला जातो. यात फारशी भीती बाळगण्याचे काहीच कारण नसते कारण हातात जात "रंगीत" कागद असेल आणि ओरीगामीचे मोडेल माहिती असेल तर नक्कीच ते मोडेल करण्यातील उत्साह द्विगुणीत होत असतो. सुरुवातीला बर्याचदा ते जमणार नाही असे आपल्याला वाटते. परंतु ती यशस्वी ओरिगामी फोल्डर ची प्रथम पायरी असते असे म्हणायला मला विशेष आनंद होतो.

ओरिगामी विषयी "तर्कसंगती" हा मुद्दा घेऊन मला आज लिहावेसे वाटले याला कारण फक्त आणि फक्त "स्वानुभव" हे एकमेव आहे. कारण मी कोणत्याही तर्कशास्त्राच्या परीक्षा दिल्या नाहीत.तो माझा विषय कधीच नवता कारण त्याची मला भीतीच वाटायची. पण थोडीफार ओरिगामी केल्यानंतर मी जेवा गम्मत म्हणून तर्कशास्त्राच्या जुन्या प्रश्नपत्रिका सोडवते तेवा काहीही वेगळे न शिकता, न अभ्यास करता हे प्रश्न सहज सुटून जातात. आता मात्र याचे श्रेय ओरिगामी ला देताना खूप आनंद होतो. तसेच ओरिगामीचा आदर देखील वाटतो. शाळांमध्ये ओरिगामी चा उपयोग आणावयाचा असल्यास "modular origami " च्या माध्यमातून "भूमिती " हा मुलांना अवघड वाटणारा विषय खेळातून-कलेतून मनोरंजन करू शकतो. रंगे बिरंगी कागदाची हाताळणी हीदेखील "आनंददायी" होऊन शकते.

अशा प्रकारे तर्कासंगतीने विचार करावयास लावणारी लहानांपासून आपल्या आजी -आजोबांपर्यंत सर्वांनी आनंद घ्यावा अशी ही ओरिगामी. इंटरनेट वर विविध website वर याची technics उपलब्ध आहेत. सर्वांनी अवश्य स्वतः करण्याचा अथवा पाहण्याचा आनंद घ्यावा. माझ्या परीने आपण सर्वांना आनंद तथा प्रोत्साहन ठेण्याचा माझा हा छोटासा प्रयत्न गोड मानून घ्यावा. मी अजून शिकत आहे पुढे जायचे आहे. हा लेख वाचून आपल्यापैकी कोणाला काही यावर चर्चा करावीशी तसेच सल्ला द्यावासा वाटला तर मला त्यात मनापासून स्वागतार्ह आहे .
my album
http://www.orkut.co.in/Main#AlbumList?uid=16516589163088828848

tejabandal@gmail.com

आपली मैत्रीण,
तेजा बांदल

ओरिगामी........माझ्या मनातली

माध्यम -"कागद", art tool - "हाताची दोन बोटे" विषय- "वस्तुनिष्ठ असा कोणताही" साध्य "आकर्षक बनणारी कलाकृती " कलेचे नाव "ओरिगामी"
एका नामवंत कलाकारांनी तार्किक पद्धतीने जतन केली गेलेली सुप्रसिद्ध कला तथा गणितीशास्त्र होय. 2D आणि 3D ओरिगामी आज जगभर प्रसिद्ध आहे. एका चौरस कागदाला वेगवेगळ्या प्रकारे "घड्या" घातल्या जातात. त्यामध्ये कात्रीचा आणि डिंकाचा वापर न करता त्या ठराविक आकाराद्वारे, मोडेल द्वारे विविध विषयाची मांडणी केली जाते. रंगेबिरंगी कागद, त्याचे आकार, अगदी सोपे कमी घड्या असलेले पक्षी-प्राणी ओरिगामी कलेमध्ये सहज बनवता येतात.
मोठी अजब कला आहे ही. डोळ्यांवर विश्वासही बसणार नाही इतके मोहक आकार फक्त एका चौकोनी कागदातून बनवता येतात. व्वा...जेव्हा माझ्या मनाशीच विचार करते तेव्हा माझे पहिले प्रेम संगीत असले तरी बरोबरीची जागा "ओरिगामी" या कलेला द्यावीशी वाटते. खूप खूप मोठा कॅनव्हास आहे हो या कलेचा.....ओरिगामी बद्दल च्या माझ्या भावना,माझा खारीच्या वाट्या प्रमाणे असलेला प्रयत्न,त्यातून मिळालेला आत्मविश्वास हा एका लेखातून मांडणे अगदी अशक्य. ओरिगामी संबंधीचा इतिहास जपान मध्ये झालेले विकासाचे टप्पे, या कलेतील अभ्यासपूर्णता,गणितीशास्त्र, तार्किकता या बद्दल क्रमाक्रमाने लिहित जाईन मी. छोटासा "प्रयत्न" करायला काय हरकत आहे? मित्रांनो, जर आपण इतर ललित कलांना आपल्या जीवनात, संस्कृती मध्ये इतके महत्व देतो, वाव देतो तर या कलेला देखील शक्य तितका नक्की द्यावा अशी माझी प्रामाणिक इच्छा आहे. चित्रकलेच्या पंगतीत नक्की एक दिवस ओरिगामी ही कला बसेल यासाठी आत्तापासून प्रयत्न करायला हवा, त्याची विविधता लोकांसमोर मांडायला हवी.
संगीत, साहित्य, काव्य, चित्र या कलेच्या शाखांमध्ये प्रत्येकाची अशी विशिष्ठ "शैली" बनलेली असते. ओरिगामी मध्ये देखील अशी शैली पहावयास मिळते. ती "ओळखता" येण्यासाठी मात्र अनेक ओरिगामी मोडेल्स पाहणे आवश्यक असते. john montroll, Robert Harman,Eric, kusudamas अशा कलाकारांची ही शैली बनली आहे. या कलाकारांनी बनवलेल्या कलाकृतींचा आपण अवश्य आस्वाद घ्यावा. आपली रसिकता तसेच कुतूहल हे नेहमी सजग असावे अशी सहज आणि आनंदी इच्छा.